Bộ sách “Lịch sử Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh”: Nhiều vấn đề được sáng tỏ

Có một so sánh hơi khập khiễng với hơn 200 năm trước, khi nhà nước phong kiến Việt Nam dưới triều vua Minh Mạng lần đầu tiên cải cách nền hành chính đất nước thống nhất, Trịnh Hoài Đức - một trong những "Gia Định tam gia" của Nam Bộ thế kỷ XIX, đã biên soạn Gia Định thành thông chí dựng lại khá chi tiết về địa thế, núi sông, khí hậu, vị trí địa lý, cương vực, dân cư… của vùng đất Gia Định nói chung, Sài Gòn ngày ấy nói riêng. Đây là tác phẩm đầu tiên đề cập trực tiếp đến vùng đất Sài Gòn và đặt Sài Gòn đúng vị trí trung tâm trấn Phiên An với toàn vùng Nam Bộ thời bấy giờ.

Thế kỷ XXI này đất nước kiến tạo lại không gian phát triển, trong đó không gian hành chính ở Thành phố Hồ Chí Minh bước vào thời kỳ mang tầm vóc của kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc. Bộ sách Lịch sử Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, do Hội Khoa học lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh biên soạn, tổng hợp toàn bộ kết quả nghiên cứu mới, hiện đại và cập nhật về Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, phản ánh nhận thức mới về lịch sử trên địa giới hiện nay của Thành phố Hồ Chí Minh với bề dày lịch sử (qua những phát hiện khảo cổ trên mảnh đất Sài Gòn xưa) kéo dài từ thời tiền sử, sơ sử đến cổ sử và đến đương đại.

Sử dụng phương pháp tiếp cận hiện đại, tư liệu phong phú, phản ánh kết quả và thành tựu mới nhất của khoa học lịch sử Việt Nam, bộ sách lịch sử Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh trình bày theo lối thông sử với văn phong chính luận kết hợp với đặc tả lịch sử, phân tích và lý giải, có phụ lục minh hoạ. Công trình sử dụng nhiều nguồn tài liệu, thư tịch, văn kiện trong các cơ quan lưu trữ quốc gia của Đảng và nhà nước, cơ quan lưu trữ, thư viện, tài liệu khảo cổ, bảo tàng, tham khảo nguồn tư liệu hồi ký, lịch sử địa phương.

Công trình triển khai trong 4 năm (2015- 2019) hoàn thành gồm 6 tập:

Tập 1 – Vùng đất Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh từ khởi nguồn đến thế kỷ XVI;

Tập 2 – Sài Gòn – Gia Định từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX;

Tập 3 – Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định từ năm 1859 đến năm 1945;

Tập 4 – Sài Gòn – Gia Định từ năm 1945 đến năm 1975;

Tập 5 – Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1975 đến năm 2015;

Tập 6 – Lược sử Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh giản lược.

7 vấn đề được làm sáng tỏ

Mỗi tập có phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục về bản đồ, sơ đồ, hình ảnh và nhân vật. Công trình hoàn thành với khối lượng hơn 4.500 trang gồm 27 chương lịch sử và 5 phần phụ lục. Công trình giải quyết nhiều nội dung khoa học quan trọng, nhiều vấn đề được đặt ra và đã được làm sáng tỏ thêm, trong đó có 7 vấn đề chính yếu sau đây:

- Một là, những khám phá khảo cổ học cho thấy sự xuất hiện con người ở khu vực Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay từ thời Đồ đồng - Đồ sắt; đến thời kỳ văn hóa Óc Eo, Vương quốc Phù Nam và thế kỷ XVI. Từ thế kỷ 17 trở đi vùng đất Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh bước vào thời kỳ phát triển với những đô thị phong kiến mới.

- Hai là, trong khoảng hai thế kỷ (XVII-XVIII), nền hành chính được thiết lập làm cơ sở quan trọng cho quá trình khai phá, mở cõi và kiến tạo vùng đất mới, định hình vùng trung tâm Sài Gòn có vị trí vai trò đầu mối quan trọng cho phát triển kinh tế-xã hội của cả vùng đất mới phía Nam.

- Ba là, nửa đầu thế kỷ XIX (1802-1858) trước khi chủ nghĩa thực dân phương Tây đến xâm lược, Sài Gòn và toàn bộ lục tỉnh Nam kỳ đã hoàn chỉnh nền hành chính hiện đại dưới triều Nguyễn, vai trò vị trí trung tâm của Sài Gòn-Gia Định góp phần ổn định phát triển cả miền lục tỉnh và có ảnh hưởng đến các lân bang.

- Bốn là, gần 100 năm (1859-1945), Sài Gòn-Chợ Lớn-Gia Định "đi trước về sau" trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc; đồng thời đi trước, phát triển nhanh và toàn diện nền kinh tế-xã hội, từng có biệt danh "Hòn ngọc Viễn Đông". Sài Gòn từng làm nơi mở đầu quá trình tìm đường cứu nước và truyền bá con đường cách mạng vô sản về Việt Nam; từng là tâm điểm phong trào dân tộc với nhiều sáng tạo phong phú cả nội dung và hình thức, góp phần thiết lập nền dân chủ cộng hòa đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.

- Năm là, 30 năm (1945-1975) là thời kỳ lịch sử đặc biệt, vẫn tiếp tục vị trí "Đi trước về sau", Sài Gòn-Gia Định vì cả nước và cùng cả nước đấu tranh vì độc lập tự do, thống nhất Tổ quốc. Trong suốt 30 năm chiến tranh, Sài Gòn-Gia Định chuyển biến liên tục và toàn diện, đảm đương vai trò trung tâm đầu não của chế độ thực dân cũ và mới, là trọng điểm chỉ đạo của chiến tranh cách mạng Việt Nam. Lá cờ giải phóng ngày 30/4/1975 trên Dinh Độc Lập ở Sài Gòn trở thành biểu tượng chiến thắng của sức mạnh đoàn kết, thống nhất toàn dân tộc.

- Sáu là, 40 năm (1975-2015) Thành phố Hồ Chí Minh trở thành thành phố hiện đại lớn nhất ở phía Nam Tổ quốc, đô thị đặc biệt, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ, cửa ngõ năng động cho sự phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế của đất nước. Thành phố vẫn giữ vị trí vai trò "Đi trước" trong xây dựng, phát triển với truyền thống năng động, sáng tạo, nghĩa tình, vì cả nước cùng cả nước.

- Bảy là, hành trình từ thời tiền sử đến đầu công nguyên và đến ngày nay của lịch sử Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, là hành trình của hàng chục nền văn hóa, hàng ngàn lớp dân cư, hàng trăm thế hệ nối tiếp, xây dựng và phát triển mảnh đất của lưu vực sông Đồng Nai, sông Sài Gòn, từng bước thành đất làng, đất Hộ, thành Trấn, thành Dinh, để thành đô thị văn minh, hiện đại. Quá trình ấy, hơn 300 năm (1698-2015) là giai đoạn vô cùng quan trọng, quyết định đến tất cả mọi sự có mặt ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện tại và tương lai.

Công trình tập hợp đội ngũ tham gia biên soạn gồm 14 giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, 45 cộng tác viên là những nhà nghiên cứu, giảng dạy khoa học lịch sử trong và ngoài Thành phố Hồ Chí Minh. Có sự tham gia thẩm định khoa học của 25 nhà khoa học chuyên ngành khoa học lịch sử thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội, ĐH Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, ĐH Huế, ĐH Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, ĐH Sài Gòn, Hội Khoa học lịch sử Việt Nam và các nhà chuyên môn, nhà quản lý thuộc nhiều cơ quan ban ngành Thành phố Hồ Chí Minh.

Thành phố cùng cả nước mở rộng không gian hành chính địa phương, kiến tạo một không gian phát triển thành một đô thị văn minh, hiện đại; là trung tâm đổi mới sáng tạo, năng động, hội nhập đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, có vị trí nổi trội ở khu vực Đông Nam Á, nằm trong nhóm 100 thành phố toàn cầu. Bộ sách quý Lịch sử Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh mới được xuất bản là món quà thiết thực chào mừng Đại hội Đảng bộ lần thứ nhất (nhiệm kỳ 2025-2030); cũng là bộ tài liệu phục vụ các tầng lớp Nhân dân để tìm hiểu, tham khảo, nghiên cứu, học tập, giáo dục truyền thống.

Hà Minh Hồng