Hoàn thiện cơ chế, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị

Phát biểu đề dẫn hội thảo, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM Lê Văn Thái nhấn mạnh, đối với các đô thị hiện đại, phát triển văn hóa, thể thao không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ và sáng tạo của người dân mà còn góp phần nâng cao sức hấp dẫn, năng lực cạnh tranh và khẳng định bản sắc riêng của đô thị.

Tại TPHCM – một siêu đô thị sau sắp xếp đơn vị hành chính với hơn 14 triệu dân, kinh tế văn hóa có sự tăng trưởng ấn tượng, từng bước khẳng định vai trò trong cơ cấu kinh tế của Thành phố, với tỉ lệ doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa chiếm gần 7,74% tổng số doanh nghiệp, đóng góp khoảng 5,7% GRDP và hướng tới mục tiêu đạt 7 - 7,2% vào năm 2030.

Tuy nhiên, không gian và hạ tầng phục vụ các hoạt động văn hóa, thể thao lại chưa phát triển tương xứng. Hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở còn thiếu hụt trầm trọng; tỉ lệ phường, xã có thiết chế văn hóa, thể thao đạt chuẩn còn thấp so với mục tiêu chung của quốc gia do quỹ đất công ngày càng hạn hẹp.

Sự thiếu hụt và bất cập này không chỉ đến từ rào cản nguồn vốn, mà căn nguyên cốt lõi là sự thiếu vắng các "điểm neo" pháp lý đủ mạnh, mang tính ràng buộc và đồng bộ giữa quy hoạch hạ tầng đô thị với cơ chế phát triển hệ sinh thái văn hóa – thể thao.

Theo ông Lê Văn Thái, thời điểm hiện tại mang ý nghĩa bước ngoặt khi Luật Phát triển đô thị (Luật số 18/2026/QH16) vừa chính thức có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, phân quyền triệt để cho HĐND và UBND Thành phố trong việc định hình các chỉ tiêu sử dụng đất, khai thác không gian ngầm, tầm cao, TOD, quản lý tài sản công, phát triển kinh tế ban đêm và các tổ hợp văn hóa – thể thao. Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì soạn thảo trình Quốc hội thông qua, mang kỳ vọng tạo lập khung thể chế đột phá về hạ tầng sáng tạo, tài chính, thuế, cơ chế ưu đãi đầu tư và bảo hộ tài sản trí tuệ.

Hai khuôn khổ pháp lý này mở ra cơ hội rất lớn, song cũng đặt ra yêu cầu cấp bách phải rà soát, nhận diện những điểm giao thoa, khoảng trống, điểm chồng chéo hoặc khác biệt về thẩm quyền để bảo đảm tính thống nhất, khả thi khi triển khai tại các địa phương.

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung trao đổi bốn nhóm vấn đề: Hoàn thiện thể chế, bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật; đổi mới quy hoạch, tổ chức không gian văn hóa, thể thao đô thị; khai thác hiệu quả tài sản công, huy động nguồn lực xã hội; đề xuất giải pháp triển khai phù hợp với thực tiễn TPHCM và các địa phương.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, các quy định về phát triển đô thị và công nghiệp văn hóa cần bổ trợ cho nhau, tạo cơ sở quản lý đồng bộ giữa quy hoạch, xây dựng và bảo tồn. Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh cư dân là nguồn lực quan trọng của di sản: Vừa sáng tạo, lưu giữ ký ức đô thị, vừa có quyền tham gia gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa nơi mình sinh sống.

Để bảo tồn, theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, di sản cần gắn với đời sống đương đại và phục vụ con người. Nếu di sản chỉ được gìn giữ như hiện vật tách khỏi sinh hoạt cộng đồng, việc bảo tồn khó duy trì lâu dài. Vì vậy, cần huy động đồng bộ nguồn lực quản lý nhà nước, kinh tế tư nhân và cộng đồng, dưới vai trò chủ đạo của Nhà nước.

Theo Nghệ sĩ Ưu tú Lê Nguyên Đạt, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TPHCM, thời gian gần đây, sân khấu truyền thống tại Thành phố được quan tâm, một số hoạt động bước đầu cho thấy hiệu quả trong việc đưa nghệ thuật đến gần công chúng. Tuy nhiên, đầu tư còn mang tính thời vụ, chưa hình thành kế hoạch đặt hàng dài hạn với số lượng sản phẩm, suất diễn và tiêu chí đánh giá cụ thể. Ông cho rằng cần duy trì đầu tư ổn định để các nhà hát có điều kiện xây dựng kế hoạch biểu diễn, đồng thời đo lường hiệu quả tiếp cận khán giả. Việc đào tạo khán giả trẻ cũng cần được chú trọng, giúp người trẻ hiểu, yêu thích và chủ động lan tỏa nghệ thuật truyền thống. Với sân khấu học đường, hoạt động biểu diễn cần gắn với giáo dục và sự tham gia của nhà trường, ngành văn hóa, cộng đồng, nhất là các trường trung học và đại học.

Bên cạnh đó, một số đề xuất tại hội thảo hướng đến việc ban hành nghị quyết chuyên đề về phát triển công nghiệp văn hóa; nghiên cứu cơ chế ưu đãi thuế, tín dụng; thành lập đầu mối điều phối và quỹ hỗ trợ các dự án sáng tạo; đồng thời xây dựng hệ thống chỉ số thống kê riêng để đánh giá lĩnh vực này.

Các ý kiến cũng cho rằng, cơ chế chính sách cần đi cùng nguồn lực, hạ tầng và kế hoạch thực hiện ổn định. Khi nghệ sĩ, doanh nghiệp, cộng đồng và cơ quan quản lý cùng tham gia, các giá trị văn hóa có thể vừa được bảo tồn, vừa trở thành nguồn lực nâng cao chất lượng sống và sức cạnh tranh của đô thị.

 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách cần hành động ngay

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh Trần Thế Thuận cho biết, để đưa Luật Phát triển đô thị, các nghị quyết của Hội đồng nhân dân vào cuộc sống, đồng thời tham gia đóng góp để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoàn thiện Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố xác định 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách cần hành động ngay.

Thứ nhất, tiếp thu đầy đủ các ý kiến của chuyên gia, nhà khoa học, đẩy nhanh tiến độ tham mưu HĐND, UBND Thành phố ban hành các nghị quyết, quyết định triển khai thực hiện của Luật Phát triển đô thị, trong đó tập trung các vấn đề như: Quy định cơ chế quản lý, vận hành và ưu đãi phát triển đối với các trung tâm, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa; tổ hợp sáng tạo văn hóa; cơ chế khai thác, sử dụng tài sản công dôi dư phục vụ phát triển văn hóa thể thao; hoàn thiện cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu sáng tạo và phổ biến các tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao…

Thứ hai, tái cấu trúc toàn diện hệ thống thiết chế văn hóa – thể thao cơ sở theo hướng thiết lập mô hình phân tầng thiết chế văn hóa để lấp đầy khoảng trống khi không còn tổ chức chính quyền cấp huyện.

Thứ ba, kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp văn hóa và thúc đẩy chuyển đổi số mạnh mẽ.

Thứ tư, sớm có chính sách đào tạo, bồi dưỡng, quan tâm trọng dụng nhân tài trong văn hóa và thể thao. Đặc biệt cần lưu ý cả 3 thế hệ nguồn nhân lực là năng khiếu, người đang đóng góp và người đã có công lao cống hiến cho sự nghiệp văn hóa thể thao.

NT