TPHCM: Đưa di sản vào đời sống, đổi mới hoạt động bảo tàng

UBND TPHCM vừa ban hành Kế hoạch số 296/KH-UBND về thực hiện Chương trình Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn Thành phố giai đoạn 2026 - 2030. Kế hoạch xác định bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa là nhiệm vụ quan trọng, góp phần xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam, tạo nguồn lực nội sinh cho sự phát triển nhanh và bền vững của TPHCM.

Bảo tồn gắn với phát huy giá trị di sản

Đối với di sản văn hóa phi vật thể, TPHCM sẽ tiếp tục thực hiện các cam kết với UNESCO đối với những di sản đã được ghi danh; đồng thời đẩy mạnh kiểm kê, lập hồ sơ khoa học và xây dựng danh mục di sản trên toàn địa bàn sau sắp xếp.

Đến năm 2030, Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành kiểm kê và ban hành danh mục di sản văn hóa phi vật thể trên toàn địa bàn; phấn đấu có từ 3 - 5 di sản được lập hồ sơ đề nghị đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Thành phố cũng hướng tới xây dựng đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị đối với từ 50 - 70% số di sản phi vật thể đã được đưa vào Danh mục quốc gia.

Với di sản văn hóa vật thể, Thành phố sẽ rà soát, nhận diện, kiểm kê các công trình, địa điểm có giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc, khảo cổ và danh lam thắng cảnh; đặc biệt đưa các biệt thự đã được phân loại vào quy trình xem xét để bổ sung vào danh mục kiểm kê di tích.

Đến năm 2030, TPHCM đặt mục tiêu có khoảng 70 công trình, địa điểm trong danh mục kiểm kê được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa; 5 di tích cấp thành phố được lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia và 2 di tích quốc gia được đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Thành phố tiếp tục hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO xem xét công nhận Địa đạo Củ Chi là Di sản thế giới.

Cùng với đó, TPHCM dành nguồn lực cho bảo quản, tu bổ và tôn tạo các di tích xuống cấp. Đến năm 2030, Thành phố phấn đấu hoàn thành bảo quản, tu bổ đối với 100% di tích quốc gia đặc biệt và tối thiểu 70% di tích quốc gia, di tích cấp thành phố có nhu cầu cấp thiết.

Nhiều dự án trọng điểm được triển khai như tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc, nghệ thuật Nhà hát Thành phố; cải tạo, mở rộng di tích nơi đồng chí Nguyễn Tất Thành ở trước khi ra đi tìm đường cứu nước tại số 1-3-5 Châu Văn Liêm; phục dựng di tích lịch sử quốc gia Trại Đa vít; tu bổ, tôn tạo Khu Trại giam Bệnh viện Chợ Quán - nơi đồng chí Trần Phú hy sinh; tu bổ, tôn tạo di tích quốc gia đặc biệt đường Hồ Chí Minh trên biển, căn cứ Minh Đạm, di tích lịch sử khảo cổ quốc gia Dốc Chùa và nhiều di tích khác.

Đến năm 2030, Thành phố hướng tới khoảng 40% số di tích đủ điều kiện khai thác du lịch được xây dựng sản phẩm tham quan, trải nghiệm hoặc tích hợp vào các tuyến du lịch văn hóa, lịch sử.

Bảo tàng ngày càng gần công chúng

Trong lĩnh vực bảo tàng, TPHCM triển khai nhiều dự án đầu tư, cải tạo và mở rộng như tu bổ, tôn tạo Bảo tàng TPHCM, Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM; quy hoạch Cảng Nhà Rồng - Khánh Hội và mở rộng di tích, Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh TPHCM; đầu tư bổ sung một số hạng mục của Bảo tàng Tôn Đức Thắng; chỉnh lý trưng bày kết hợp mở rộng Bảo tàng Côn Đảo.

Hoạt động bảo tàng được định hướng đổi mới theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, tăng tính tương tác và trải nghiệm; phát triển các chương trình giáo dục di sản dành cho học sinh, sinh viên; tổ chức hoạt động tham quan ban đêm và kết nối hệ thống bảo tàng với các điểm di tích để hình thành các tuyến du lịch lịch sử - văn hóa.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, lượng khách tham quan các bảo tàng thuộc Sở VH-TT đạt 2.168.619 lượt, tăng 28% so với cùng kỳ năm 2025; trong đó khách trong nước tăng 43%, khách quốc tế tăng 6%. Các bảo tàng ngoài công lập cũng ghi nhận trên 90.000 lượt khách, tăng khoảng 96% so với cùng kỳ năm trước.

Các bảo tàng đã sưu tầm 1.293 hiện vật, hình ảnh và tài liệu khoa học phụ, trong đó có 398 hiện vật gốc. Trong 6 tháng đầu năm, các bảo tàng tổ chức 32 cuộc trưng bày chuyên đề và 60 cuộc triển lãm lưu động tại trường học, khu công nghiệp và nhiều địa điểm phục vụ cộng đồng.

Hoạt động giáo dục di sản và truyền thông được đẩy mạnh với các chương trình như “Giờ học Sử tại Bảo tàng”, “Em yêu lịch sử”, “Em yêu Bác Hồ”, các cuộc thi tìm hiểu lịch sử và hoạt động trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên, thanh thiếu niên. Qua đó, các bảo tàng từng bước phát huy vai trò là thiết chế giáo dục văn hóa, lịch sử.

Một hướng đi đang được TPHCM thử nghiệm là mở rộng thời gian hoạt động của bảo tàng, qua đó đưa các thiết chế văn hóa này đến gần hơn với đời sống đô thị.

Tại Bảo tàng TPHCM, số 65 đường Lý Tự Trọng, phường Sài Gòn, đơn vị thử nghiệm mở cửa thêm từ 19h đến 21h, kết hợp tham quan với trải nghiệm văn hóa trà. Bên cạnh tìm hiểu lịch sử công trình và các bộ sưu tập hiện vật, du khách còn có dịp thưởng trà, lắng nghe những câu chuyện về trà trong đời sống văn hóa Việt Nam.

Ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở VH-TT TPHCM, cho biết Thành phố mong muốn từng bước hình thành thói quen mới, để người dân ngoài việc đến bảo tàng trong giờ hành chính còn lựa chọn những nơi này là điểm đến vào các buổi tối cuối tuần. Qua đó, bảo tàng trở thành một phần của đời sống tinh thần đô thị, nơi diễn ra các hoạt động giáo dục, thưởng thức nghệ thuật và giao lưu văn hóa.

Bà Đoàn Thị Trang, Giám đốc Bảo tàng TPHCM, cho biết chương trình mở cửa vào khung giờ mới là bước khởi đầu để đơn vị đánh giá hiệu quả và tiếp tục xây dựng các sản phẩm mang bản sắc riêng. Nhiều khách tham quan đã quay trở lại lần thứ hai, thứ ba và chủ động đăng ký các chương trình tiếp theo, cho thấy tiềm năng giữ chân công chúng bằng giá trị trải nghiệm bên cạnh sức hấp dẫn của hiện vật.

Công nghệ đi cùng di sản

Chuyển đổi số được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm giai đoạn 2026 - 2030. TPHCM sẽ triển khai số hóa các loại hình di sản văn hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ quản lý và khai thác.

Theo kế hoạch, Thành phố phấn đấu hoàn thành số hóa 100% hồ sơ khoa học, tài liệu liên quan đến các di sản đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt và di sản thế giới ngay trong năm 2026; đến năm 2027 hoàn thành số hóa toàn bộ di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp thành phố. Các bảo tàng sẽ tăng cường trưng bày trực tuyến, phát triển hệ thống tham quan trực tuyến, ứng dụng công nghệ tái hiện không gian trưng bày, triển khai vé điện tử và hệ thống hướng dẫn tự động đa ngôn ngữ.

Định hướng gắn công nghệ với di sản cũng được thể hiện qua chương trình trình diễn công nghệ 3D Mapping tại mặt tiền trụ sở UBND TPHCM, số 86 đường Lê Thánh Tôn, phường Sài Gòn, nhân dịp kỷ niệm 50 năm Ngày Thành phố Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ánh sáng, đồ họa và âm nhạc góp phần truyền tải những giá trị lịch sử bằng ngôn ngữ gần gũi với công chúng hôm nay.

Bên cạnh đó, TPHCM sẽ tăng cường hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức quốc tế trong đào tạo nguồn nhân lực, nghiên cứu khoa học và trao đổi kinh nghiệm bảo tồn di sản; đồng thời đẩy mạnh giới thiệu di sản văn hóa Việt Nam tại các sự kiện quốc tế, tổ chức các cuộc triển lãm lưu động ở nước ngoài nhằm quảng bá hình ảnh và giá trị văn hóa đặc sắc của TPHCM.

Với những mục tiêu cụ thể đến năm 2030, từ kiểm kê, tu bổ di tích đến đổi mới hoạt động bảo tàng và số hóa di sản, TPHCM đang từng bước chuyển từ tư duy chỉ “giữ gìn” sang bảo tồn gắn với phát huy giá trị. Qua đó, di sản không chỉ được bảo vệ cho các thế hệ mai sau mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, góp phần tạo dựng bản sắc đô thị và phát triển văn hóa, du lịch của Thành phố.

Nhật Thy